Делегейни дескиндир кезип, чурттарны көрүксээр
Тыва туристер чыл дургузунда он-он чурттарга чедип, идепкейлиг аян-чорукчулар болуп турар. «Сылдысчыгаш» солуннуң бо айда үндүрүлгезинде бичии аян-чорукчу Субудай Сааяны таныштыраал. Ол тос харлыг, ынчалза-даа ам безин үш аңгы чуртка чедип каапкан.
— Бодуңнуң дугайында чугаалап көрем.
— Новосибирск хоорайда авам-биле чурттап турар бис. Тос харлыг мен. Хоорайның 11 дугаар школазында өөренип тур мен, өөредилгем эки, школаның маргылдаалар, мөөрейлеринде идепкейлиг киржип тур мен. Оон ыңай хоорайның аянныг номчулга мөөрейинге база киришкеш, шаңналдыг черни алдым. Мээң ынак шүлүүм – Эдуард Асадовтуң «Дорожите счастьем».
— Школада кандыг эртемнерге ынак сен?
— Сан биле англи дыл кичээлдеринге ынак мен. Сан эртеми – боданырынга дузалыг, берге бодалгаларны бодап өөренир. Англи дылды аян-чорук кылырда, өске чурттарга хостуг чугаалажып билир кылдыр өөренип тур мен.
— Оон ыңай кандыг сонуургалдарың барыл?
— Сонуургалдарым аңгы-аңгы: неделяда ийи катап Киокушинкай хевирниң каратэ секциязынче барып турар мен. Ол меңээ чүгле спорт эвес, а философия болуп турар. Күштүг, шынчы, шыдамык, кажан-даа дүжүп бербес база удурланыкчызын хүндүлээринге өөредир. Спортчу секция баргаш, чоок кижилеримни база бодумну камгалап өөренип алыр мен. Ынчан бүзүрел бодумга оттур. Каратэ чурумга, хүндүткелге база өөредир. Секция бүрүзү меңээ дузалыг. Бир дугаарында, авамны камгалап шыдаар болур мен. Хостуг үелеримде англи дылды катаптаар, компьютерге оюннар ойнаар мен.
— Өзүп келгеш кым болур сен?
— Өрт өжүрүкчүзү болур күзелдиг мен. Олар боттарының амы-тынын-даа бодавайн, өскелерни камгалап турар. Өртчүлер эрес-дидим, шиитпирлиг, өске улуска коргунчуг апарган үелерде дузалап кээр. Ынчангаш мен база шак ындыг болуксаар мен.
— Күзелдериң чугаалап көрем.
— Мээң эң-не улуг күзелим – хөй-хөй чурттарны кезиир. Оон ыңай авам эки кадыкшылдыг, аас-кежиктиг узун назылап чурттаарын күзээр мен.
— Сени номчуттунарынга ынак деп билдивис. Ынак чогаалдарыңны база авторларын «Сылдысчыгаштың» номчукчуларынга таныштырып көрем.
— Изиг күзелдиим-биле! Классиктиг чогаалчылардан Александр Сергеевич Пушкинниң тоолдарынга ынак мен — «Сказка о рыбаке и рыбке», ол ышкаш «У лукоморья» деп шүлүү солун. Корней Чуковскийниң — «Айболит», «Федорино горе», «Тараканище». Чамдык чогаалдарны шээжи-биле доктаадып алган мен! Оон ыңай комикстер номчуурунга ынак мен: олар бир тускай, солун.
— Аян-чорук кылып чораан чурттарыңны чугаалап көрем, чүнү сонуургадың?
— Эрткен чылын Таиландыда Пхукет ортулук чораан бис. Ында ногаанзымаар далайны сонуургаан мен. Бойдузу дыка чараш, кижилер эвилең-ээлдек. Аңаа баргаш, эштип, ойнап турдум. Оон Дубай барган бис. Ол хоорай дыка чараш. Улуг каът-каът бажыңнар хөй. Черле архитектуразы тускай. Дубай чорааш, дыка сонуургаан мен. Авам-биле изиг күзеливис бар: кажан-бир Дубайже чурттап чоруур чыгыы бис.
Оон ыңай Оманга четкен бис. Ында шуут бир өске, ынчалза-даа база дөмей-ле каас-чараш бойдустуг, чылыг суглуг далай бар. Оман ээтпээнге эштип турдум. Уттундурбас хүннер. Бо үш чуртче аян-чорук кылганывыс меңээ уттундурбас болуп арткан, ынчангаш аян-чорук кылырынга ынак апарган мен. Чурттарны көөр, оларның культуразын билип алыр.
— Кайы чурт сеңээ эң-не эки, сонуурганчыг болду?
— Каттышкан Араб Эмираттар деп бодаар мен, Дубай. Дубайга баарга, келир үеде чедип келген ышкаш сагындырар.
— Төрээн чериңге аян-чорук кылган силер бе? Тывага азы Хакасияга?
— Ийе, доктаамал деп болур. Мээң авам – тыва, а ачам – хакас. Ынчангаш дыштанылгаларым колдуунда Тывага азы Хакасияга эртер. Төрээн черивистиң агаар-бойдузунга ынак мен: бедик даглар, арыг хемнер-хөлдер, ногаан аргалар. А эң-не кол чүве – мында мээң өг-бүлем, хөй санныг төрелдерим бар.
Мира КОНГУЛ-ООЛ.
Чуруктар өг-бүлениң архивинден
