Тош биле анайлар

(авторлуг тыва тоол) Шыяан ам! Эрте-бурун шагның эртезинде хоюг, чымчак чиңгистерлиг, ѳлчейлиг Ѳдүген-Тайгазынга ѳѳр ивилер чурттап чораан чуве-дир оо! Бир-ле хүн мындылар, эдерлер чаагай, амданныг чиир оъду - шулунун оъттап чиир дээш, анайларынга чагып, чугаалап ап-тырлар эвеспе: - Ырадыр халышпайн, бот-боттарыңардан ыравайн чоруур силер, шупту чоок оъттаар бис - дээн. Ивилер-даа чаагай ак чиңгис - шулунун оъттап кирипкеннер чүвең иргин. Хенертен күштүг хат хадып, кыпсынчыды улуп эгелээн. Хат хадыырга, ийи бичии анай корткаш, канчаптар аайын тыппайн, аай-дедир маңнап, хѳлзеп тургаш, ѳѳрүнден астыга бергеннер. Анайларның улуу тургаш: - Коргунчуун! Ававыс, ачавыс, акыларывыс, угбаларывыс кайы? Канчаар бис? Аза бергенивис ол бе?! Ай-ай! – дээш сыыладыр, сириңейнип чугааланган. - Ыглава даан, онай. Бис ийелээн ышкажыл бис, эштигде демниг дээр болчук. Мээң соом-биле чоруп олур, черле ѳѳрүвүстү тып алыр бис – дээш, чорупканнар. Та кажанга дээр кылаштап келген. Анайларның бичиизи тургаш: - Бо хѳлдүң улуун, арыын, чаражын аа! Чүү деп аттыг хѳл ирги? – деп айтырган. - Шынап-ла, дыка улуг хѳл-дүр! – деп сонуургап, чарашсынып турда, хѳлдүң ээзи Тош анайларны дыңнап кааш, чедип кээп-тир. Тош анайларга чоокшулап келгеш, айтырган: - Мында канчап чедип келдиңер? Чурттап турар тайгаңар элээн ырак болгай, чүнү канчап чор силер, хокаштар? Анайларның улуу олар-биле болган таварылганы чугаалап берген: - Бис ѳѳрүвүс-биле чаат, шулун оъттап, чекпелеп чорувуста, хенертен улуг хат хадаан, кортканывыстан дүвүрээштиң, олардан үстү берип, аза бердивис ышкажыл. Чер-чуртувусту дилеп чор бис, акый – деп-тирлер эвеспе. Анайларның бичиизи ыгланзымаар үнү-биле: - Бистиң чуртувусту, тайгавысты, айтып, ѳѳрүвүске чедирип кѳрүңерем, тайга ээзи, Тош, акый. Тош тургаштың: - Ындыг болза, менден чыда калбайн, соомдан чоруп олуруңар. Анайларның бичиизи черле сонуургак чүве болгаш, хѳлдүң ээзи Тоштан айтырып-тыр: - Бо кандыг кончуг улуг хѳл боор? Эриин дургаар кылаштаарга тѳнмес, тѳнген ужу карак четпес. Чүү деп хѳл ирги? Билир силер бе, акый? Тош орук ара хөлдүң тѳѳгүзүн анайларга тѳѳгүлеп берген: - Шаанда бо хѳлдүң адын Тош-Хѳл дээр турган. Чүге дизе чайын изиг хүнде ымыраа-сээктен дезип, хѳлге кирип, эштиринге ынак мен. Ынчангаш тоштуң хѳлү – Тожу-Хѳл дээн ужуру ында. Сѳѳлгү чылдарда хѳлдү Азас деп адай берген. Азас дээрге бо хѳлче киир аккан хемниң ады-дыр. Шаг-шаанда бо черниң чону ол хемни ак ас азалыг хем деп адап турган. Ынчаар-ла «аза ас», «аза ас» деп адап чорза-чорза, шуут-ла Азас кылдыр адай бергеннер. - Оо, солунун! Ынчаарга бо хѳлдүң баштайгы ады – Тош-Хѳл, амгы үеде Азас деп адаар ышкажыл! Тош: - Ийе, кончуг шын! Че, дыка орайтаваанда, тайгаже үнүп алыылыңар. Арина Лопсан, Адыр-Кежиг суурда «Радуга» уруглар садының башкызы Чурукту Интернеттен алган