Тыва дыл кичээлдеринде аас болгаш бижимел чугаа сайзырадырынга дузалыг оюннар

Тыва дыл - аныяк дылдарның бирээзи. Тыва дылды башкылаарының шынарын бедидеринче амгы үеде кол сорулга салдынган, ол дээрге келир үениң салгакчыларын төрээн дылынга ынак, ону үнелеп билир кылдыр өөредип, кижизидери. А ону канчаар боттандырары башкыларның чогаадыкчы чоруундан, кичээлге янзы-бүрү арга-методтарны болгаш дидактиктиг материалдарны ажыглаарындан хамааржыр. Амгы үеде уругларның төрээн дылынга аас болгаш бижимел чугаазын сайзырадыр талазы-биле улуг ажылды чорудары негеттинип келген. Ылаңгыя амгы үенин ажы-төлүнүң төрээн тыва дылынга арыг чугааланыры чидиг айтырыг бооп турар. Өзүп олурар салгал өг-бүлелеринде, бажыңында колдуу орус дылда чугаалажып турарындан төрээн дылынга хостуг, чедимчелиг чугааланыры хүнден хүнче эвээжеп турары дүвүренчиг. Уругларның чугаазын сайзырадыры дээрге-ле дылдың бүгү талаларын ажыглап билиринге оларны өөредири болур. Амгы үеде школаже кирген уругларның хөй кезии холушкак дылдыг, орус болгаш тыва сөстерни холуп чугаалаар, а чамдыктары шуут тыва дылын билбес, ынчангаш тыва дыл башкылаашкынында башкыга бергедээшкиннер таваржып турар. Бо бүгү бергедээшкиннерни болдурбазы-биле эге класс башкылары янзы-бүрү ажылдарны чорударын кызып турар. Бир талазында тыва дыл кырында методиктиг сүмелер, номнар эвээш болганы-биле бергедээшкиннер туруп турар. Башкы бодунуң чогаадыкчы чоруу-биле чедип алыр ужурлуг. Өөреникчилерниң тыва дылда аас болгаш бижимел чугаазын сайзырадырынга оюннар технологиязын ажыглаарга чедимчелиг. Оюн уругларның сөс курлавырын байыдар, шын эвес чугааны эскерип, бодунуң чугаазын чараштап, эш-өөрү-биле харылзажырынга ажыктыг. ✍Чижээ: ✅Сөс бүрүзүнден слогтан алгаш, чаа сөсту тургус: Талдар - чоорган (дарган), торга - салаа (торлаа), шооча - ары (чары), бижиир - төжек (бижек), шары - хола (шала), бала - кылык (балык), алаак - чырык (арык), кулун - шопулак (кулак), дагаа - хоолай (далай). ✅Сөс бүрүзүнде чаштынган сөсту тып: Балды (алды), арын (ары), хоорай (ай), инек (ине), салаа (сал), чарын (чары), садыг (адыг), чадаг (чада), кадаг (даг), хендирбе (хендир), чонак (чон), диис (ис), дузак (дуза), дүш (үш), кыш (ыш). ✅Үжүк кагбайн база үжүк немевейн, сөстерни тургузар: Кеечч (чечек), рпа (пар), агдаа (дагаа), иэлк (элик), лайда (далай), ойоахр (хоорай), гаыд (адыг), гатро (торга), ингсе (сиген), оокутр (тоорук), рха (хар), мно (ном), зыыкл (Кызыл), чэим (эмчи). ✅Бир үжүктү өске үжүк-биле солааш, чаа сөстү тургузар: Тон-чон, дүш-дүн, сан-сал, сана-мана, бар-пар, пөш-төш, чадаг-кадаг, чурук-чурум, даш-даг, даг-чаг, чагаа-дагаа, хонар-чонар, бөрү-бүрү, моол-тоол, торгу-торга, чем-чеӊ хек-хем, сыык-суук, час-чай. ✅Слог бүрүзүн чаңгыс катап ажыглааш, 3 слогтан тургустунган сөстерни тургузар: ТА ЛЕ МЕ ЧА ДУР БЕ ТЕ ДИР ГЕ ХЕН ЛАЛ ГА МОЛ ЛЕ ГА ХӨ РЫЛ НЕ СЕ ВЕ ГА ‼Харыылары: тарылга, чалалга, хендирбе, хөлеге, молдурга, селеме. Яна Байыр-оол. Булуң-Терек ортумак школазының эге класс башкызы. Чурукту Интернеттен алган